Czy państwo może odebrać prywatną nieruchomość? Sprawdź, jak krok po kroku przebiega procedura wywłaszczenia oraz na jakich zasadach ustalane jest odszkodowanie. Poznaj swoje prawa i dowiedz się, czy możesz sprzeciwić się decyzji urzędu.
Z tego artykułu dowiesz się:
-
Dlaczego przeprowadzane jest wywłaszczenie?
-
Co może podlegać wywłaszczeniu?
-
Czy można sprzeciwić się wywłaszczeniu?
-
Jak przebiega procedura wywłaszczenia?
-
Jakie odszkodowanie przysługuje właścicielowi wywłaszczonej nieruchomości?
-
Jak podwyższyć odszkodowanie za wywłaszczenie?
Dlaczego przeprowadzane jest wywłaszczenie?
| Odebranie praw do nieruchomości następuje w sytuacjach wyższej konieczności państwowej. Procedura ta służy tworzeniu ważnej infrastruktury, takiej jak drogi, placówki medyczne czy sieć energetyczna. Działanie to wchodzi w grę, gdy planowanych inwestycji społecznych nie da się wykonać na innym terenie. |
Wywłaszczenie przeprowadzane jest w sytuacji, gdy trzeba zrealizować cel publiczny, a nie można tego zrobić inaczej niż przez pozbawienie kogoś praw do nieruchomości (np. gdy nie wchodzi w grę nabycie na podstawie umowy cywilnoprawnej). Następuje wtedy utrata wspomnianych praw na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego.
Cele publiczne są określone w art. 5 Ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Przykłady celów publicznych to:
- budowa linii kolejowych,
- budowa dróg publicznych,
- budowa lotnisk i urządzeń do obsługi ruchu lotniczego,
- budowa portów i przystani morskich,
- budowa instalacji wodno-kanalizacyjnych,
- budowa elektrowni,
- budowa szkół, sądów, placówek ochrony zdrowia, domów opieki społecznej itp.
Oprócz tego miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego musi wyraźnie wskazywać, że dany cel publiczny ma być zrealizowany na konkretnej nieruchomości.
Co może podlegać wywłaszczeniu?
| Przejęcie praw przez państwo może dotyczyć własności gruntów, budynków oraz pojedynczych lokali, a także innych uprawnień do korzystania z danej przestrzeni. |
W Polsce wywłaszczeniu podlegają jedynie prawa do nieruchomości: budynkowych, lokalowych bądź gruntowych (mieszkania, domu, działki, zakładu przemysłowego). Wywłaszczenie może dotyczyć prawa własności, użytkowania wieczystego lub innych praw rzeczowych (np. służebności, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu).
Czy można sprzeciwić się wywłaszczeniu?
| Odmowa przekazania nieruchomości jest niemożliwa. Właściciel może zaskarżyć decyzję w przypadku błędów prawnych inwestora, co jednak z reguły tylko opóźnia całą procedurę. |
Jako właściciel prawa do nieruchomości nie możesz skutecznie sprzeciwić się samej decyzji o wywłaszczeniu – jej realizacja jest przymusowa. Możesz natomiast złożyć formalne odwołanie, jeśli uznasz, że warunki wywłaszczenia są niezgodne z prawem. Trzeba przy tym wykazać błędy formalne po stronie inwestora. Nawet jeśli twoje odwołanie zostanie uznane, też nie oznacza to wycofania decyzji o wywłaszczeniu. Zwykle wystarczy, że inwestor naprawi wspomniane błędy, by zgoda na przejęcie gruntów i prowadzenie prac budowlanych została wydana.
Jak przebiega procedura wywłaszczenia?
| Proces przejęcia gruntów przez państwo rozpoczyna się od analiz i prób polubownej sprzedaży. W przypadku braku zgody następuje urzędowe wydanie decyzji o wywłaszczeniu. Równolegle rzeczoznawca szacuje należną rekompensatę. Właściciel otrzymuje środki i może wnioskować o odkup pozostałego terenu. |
Zanim dojdzie do wywłaszczenia, inwestor musi drobiazgowo przeanalizować, czy inwestycja jest potrzebna i zgodna z celem publicznym. Etap ten obejmuje sporządzenie dokumentacji i map geodezyjnych oraz konsultacje społeczne. Kolejne etapy zależą od tego, jaki cel ma zostać zrealizowany i jakim przepisom on podlega.
a) Tryb administracyjny
Typowa procedura wywłaszczenia odbywa się w trybie administracyjnym i opiera się na Ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Na terenie, na którym ma być realizowana inwestycja, prowadzone są rokowania, które mają skłonić właściciela nieruchomości do dobrowolnego sprzedania jej inwestorowi. Jeśli w ciągu 2 miesięcy nie uda się osiągnąć porozumienia, rozpoczyna się postępowanie wywłaszczeniowe. Starosta wnioskuje o ujawnienie wszczęcia postępowania w księdze wieczystej. W sytuacji, gdy nieruchomość ma nieuregulowany stan prawny (np. gdy właściciel nie jest znany), starosta zamieszcza publiczną informację o zamiarze wywłaszczenia tej nieruchomości.
Gdy otrzymasz zawiadomienie o wywłaszczeniu twojej nieruchomości, jako strona postępowania możesz przedstawić swoją opinię i wnieść odwołanie, choć, jak wspomniano wcześniej, zwykle jedynie przedłuża ono postępowanie wywłaszczeniowe. W tym czasie również sporządzany jest operat szacunkowy, na podstawie którego określona zostaje wysokość odszkodowania. Jeśli obawiasz się, że twoja nieruchomość zostanie wyceniona zbyt nisko (bo np. wycena przeprowadzana jest przed większą inwestycją i obejmuje wiele nieruchomości w krótkim czasie, więc masz wątpliwości co do jej dokładności i rzetelności), możesz też zasięgnąć opinii innego rzeczoznawcy i zlecić niezależną wycenę, tzw. kontroperat. Warto jednak wiedzieć, że zlecenie kontroperatu odbywa się na koszt właściciela nieruchomości, a kwota może wynieść od kilkuset złotych do nawet kilkunastu tysięcy.
Kolejnym etapem jest rozprawa administracyjna. W jej trakcie masz prawo przedstawić swoje argumenty, zastrzeżenia i dowody, a organ wydający decyzję ma obowiązek się do nich odnieść.
Decyzja o wywłaszczeniu przenosi własność nieruchomości na Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego, a przy tym określa wysokość odszkodowania. Przed ustaleniem odszkodowania nie ma już rokowań, ale od jego kwoty możesz się odwołać. Więcej na ten temat przeczytasz w ostatniej sekcji.
b) Tryb na podstawie specustaw
W niektórych przypadkach stosuje się tryb szczególny na podstawie tzw. specustaw. Formalności są ograniczone – chodzi o to, by można było jak najszybciej rozpocząć inwestycję.
Przykładem jest budowa dróg na podstawie Ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. W odróżnieniu od trybu administracyjnego, w tym przypadku pomija się rokowania z właścicielami nieruchomości.
Zamiast kilku decyzji administracyjnych wystarczy zezwolenie na realizację inwestycji drogowej (ZRID). Jeśli otrzymasz decyzję ZRID z rygorem natychmiastowej wykonalności, oznacza to, że musisz udostępnić nieruchomość od razu. Jeśli rygor nie został nadany, masz na udostępnienie nieruchomości 120 dni, licząc od dnia, w którym decyzja ZRID stała się ostateczna.
Przyjmuje się, że termin na ustalenie odszkodowania to 60 dni, jeśli ZRID wydano z rygorem natychmiastowej wykonalności, a w przypadku decyzji bez rygoru – 30 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna. Możesz ubiegać się o zaliczkę w wysokości 70 proc. kwoty odszkodowania (dotyczy jedynie decyzji z rygorem natychmiastowej wykonalności).
c) Przejęcie części nieruchomości
Może się zdarzyć, że do realizacji inwestycji potrzebna jest tylko część nieruchomości. Jeśli część pozostała po wywłaszczeniu, tzw. resztówka, nie nadaje się do wykorzystania w dotychczasowy sposób (np. z powodu nieregularnego kształtu, małej powierzchni albo utraty dostępu do drogi), możesz pisemnie wnioskować o jej nabycie do Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad. Aby wniosek został rozpatrzony, musisz spełnić następujące warunki:
- we wniosku są umieszczone dokładne dane nieruchomości,
- jesteś właścicielem lub użytkownikiem wieczystym wspomnianej nieruchomości i potrafisz to wykazać,
- we wniosku jest zawarte uzasadnienie,
- nieruchomość ma uregulowany stan prawny.
Jeśli wniosek spełnia wymogi formalne i zostaje pozytywnie rozpatrzony, a oferta cenowa – zaakceptowana, nabycie resztówki odbywa się w drodze transakcji kupna-sprzedaży.
Jakie odszkodowanie przysługuje właścicielowi wywłaszczonej nieruchomości?
| Określenie odszkodowania za utracone mienie opiera się na analizie rzeczoznawcy i wycenie rynkowej lub odtworzeniowej. Właściciel może otrzymać dodatkowe środki za szybkie opróżnienie lokalu, a także wsparcie w pokryciu kosztów przenosin. Odszkodowaniem może być też inna nieruchomość. |
Wysokość odszkodowania jest ustalana przez starostę według stanu i przeznaczenia nieruchomości, na podstawie opinii wydanej przez rzeczoznawcę majątkowego.
Podstawą wyliczenia odszkodowania jest z reguły wartość rynkowa nieruchomości, czyli kwota, za którą w danym momencie można kupić taką nieruchomość. Jeśli nieruchomości tego typu nie występują na rynku (np. zabytki, infrastruktura techniczna), ustala się wartość odtworzeniową, czyli kwotę potrzebną do ponownego wybudowania tej nieruchomości.
Na wartość nieruchomości ma także wpływ jej przeznaczenie. W przypadku wywłaszczenia pod budowę drogi, określa się wartość, jaką miałaby nieruchomość, gdyby jej przeznaczenie było drogowe, i porównuje z dotychczasowym przeznaczeniem. Jako właściciel powinieneś otrzymać tę kwotę, która jest dla ciebie bardziej korzystna.
Jeśli opuścisz nieruchomość w określonym terminie (30 dni od doręczenia decyzji o wywłaszczeniu, od doręczenia postanowienia o nadaniu ZRID bądź od dnia, w którym decyzja o ZRID stała się ostateczna), do wartości odszkodowania dolicza się premię w wysokości 5%. Informacja o tym znajduje się zwykle w decyzji o wywłaszczeniu. Oprócz tego, jeśli na twojej nieruchomości znajduje się budynek mieszkalny albo budynek, w którym wydzielono lokal mieszkalny, otrzymasz 10 tys. zł na poczet kosztów przeprowadzki.
Odszkodowanie otrzymasz jednorazowo, w ciągu 14 dni od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu podlega wykonaniu. W niektórych przypadkach (gdy wydano odrębną decyzję) wspomniane 14 dni liczy się od dnia, gdy decyzja o odszkodowaniu stała się ostateczna.
W ramach odszkodowania, jeśli wyrazisz na to zgodę, możesz także otrzymać nieruchomość zamienną z zasobu Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego. Nieruchomość ta powinna mieć podobną wartość do wartości twojej dotychczasowej nieruchomości. Jeśli między wartością nieruchomości wywłaszczonej a wartością nieruchomości zamiennej występuje różnica, zostaje ona wyrównana przez dopłatę.
Jak podwyższyć odszkodowanie za wywłaszczenie?
| Od ustalonego odszkodowania można się odwołać. Odwołanie warto poprzeć odpowiednimi dokumentami, np. innym operatem szacunkowym. |
Od kwoty odszkodowania możesz się odwołać w ciągu 14 dni od doręczenia decyzji ustalającej odszkodowanie. Odwołanie składa się do organu wyższego szczebla w stosunku do tego, który wydał decyzję. Jednak sam dokument należy złożyć w instytucji niższej instancji (tej odpowiedzialnej za wspomnianą decyzję), która przekazuje go dalej. Przykładowo, jeśli decyzja została wydana przez starostę, organem odwoławczym jest wojewoda, ale składasz je w starostwie, które ma obowiązek przekazać je do właściwego wojewody.
Do odwołania warto dołączyć wszelkie dowody na poparcie twojego stanowiska. Jeśli uważasz, że w operacie szacunkowym twoja nieruchomość została wyceniona zbyt nisko, możesz dołączyć wycenę innego rzeczoznawcy, czyli wspomniany już kontroperat.
Organ odwoławczy powinien wydać rozstrzygnięcie w ciągu miesiąca od dnia wniesienia odwołania. Może on uchylić zaskarżoną decyzję (w całości lub częściowo) i ją umorzyć albo przekazać organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia. Może też utrzymać zaskarżoną decyzję w mocy albo umorzyć postępowanie odwoławcze.
Dowiedz się więcej:
-
Jak przeprowadzić eksmisję lokatora?
-
Kiedy i jak starać się o odszkodowanie przy opóźnieniu w wydaniu mieszkania?
-
Co warto wiedzieć o BHP w bloku mieszkalnym?
-
Co robić, gdy sąsiad zaleje mieszkanie?
Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny. Jego treść nie stanowi porady prawnej, podatkowej, finansowej czy z zakresu obrotu nieruchomościami. W celu uzyskania profesjonalnego wsparcia, skonsultuj się ze specjalistą: https://www.nieruchomosci-online.pl/agenci.html




