Polak zostawił po sobie mieszkanie i ziemię rolną w Krakowie oraz dom pod Monachium. Ostatnio wraz z rodziną mieszkał w Polsce. Wdowa po nim, obywatelka Niemiec, chce uregulować prawa do spadku ale obawia się, że uniemożliwią jej to ograniczenia przy nabywaniu nieruchomości rolnej w Polsce, bo formalnie jest cudzoziemką.

***

Każdy z nas zna historie o domach, mieszkaniach czy działkach, które po śmierci bliskich zamiast bezpieczeństwa przynoszą długie sądowe batalie, rodzinne konflikty i notarialne przepychanki. Bo choć wydaje się, że „spadek to spadek”, w praktyce każda nieruchomość ma swoją historię – czasem sięgającą kilku pokoleń wstecz.

W cyklu „Dziedziczenie nieruchomości” na przykładach z życia pokazuję, co naprawdę dzieje się, gdy nieruchomość staje się przedmiotem spadku.

***

Czy wdowa, cudzoziemka, musi prowadzić dwa postępowania spadkowe, w Polsce i w Niemczech?

Nie, nie będzie to konieczne. W opisanym zakresie zastosowanie znajdzie bowiem rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego. Rozporządzenie to w art. 21 ust. 1 wprowadza zasadę, zgodnie z którą prawem właściwym dla ogółu spraw dotyczących spadku jest prawo państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Jedynie wyjątkowo, jeżeli ze wszystkich okoliczności sprawy jasno wynika, że w chwili śmierci zmarły był w sposób oczywisty bliżej związany z państwem innym niż państwo miejsca zwykłego pobytu, prawem właściwym dla dziedziczenia jest prawo tego innego państwa. W tym przypadku wyjątek ten nie zachodzi.

Tak więc, aby nie prowadzić dwóch postępowań w różnych państwach, prawodawca unijny zdecydował się rozwiązać problem w sposób powyższy. Warto też podkreślić, że przytoczone regulacje odnoszą się do dziedziczenia wszystkich składników majątku spadkowego, w tym do nieruchomości, niezależnie od tego, w którym państwie są położone (tzw. zasada jednolitości statutu spadkowego). Pomimo zatem, że majątek zmarłego znajduje się tak w Polsce, jak i na terenie Niemiec, jurysdykcję w sprawach spadkowych ma wyłącznie sąd państwa członkowskiego jego ostatniego miejsca zamieszkania, czyli w tym momencie – sąd polski. Gdyby wdowa złożyła wniosek o stwierdzenie dziedziczenia do sądu niemieckiego, tamten sąd powinien wniosek odrzucić.

Dodam, że przepisy Rozporządzenia pozwalają dokonać wyboru prawa państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci, jako prawa, któremu podlega ogół spraw dotyczących spadku. Ten, kto posiada więcej niż jedno obywatelstwo, może wybrać prawo każdego państwa, którego obywatelstwo posiada w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci.

W Rozporządzeniu przewidziana jest instytucja europejskiego poświadczenia spadkowego (certificat successoral européen), które stwierdza prawa do spadku lub prawa do poszczególnych przedmiotów spadkowych, jakie przysługiwać mają spadkobiercom, zapisobiercom, wykonawcom testamentów lub zarządcom spadków. Wskazany dokument przygotowywany jest w oparciu o uproszczony formularz opracowany na podstawie prawa Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 69 ust. 1 poświadczenie to wywołuje takie same skutki prawne we wszystkich państwach członkowskich bez wymogu stosowania jakiegokolwiek szczególnego postępowania. Najkrócej mówiąc, europejskie poświadczenie dziedziczenia służy do tego, aby wykazać swoje prawa do spadku za granicą.

Jak rozwiązuje się problem dziedziczenia ziemi rolnej przez cudzoziemców?

Warto wiedzieć, iż Rozporządzenie, o którym mowa wyżej, stanowi, że w przypadku gdy prawo państwa, w którym znajdują się niektóre nieruchomości, niektóre przedsiębiorstwa lub inne szczególne kategorie składników majątku, zawiera szczególne przepisy nakładające z przyczyn ekonomicznych, rodzinnych lub społecznych ograniczenia dotyczące dziedziczenia lub wpływające na dziedziczenie w odniesieniu do tych składników majątku, te szczególne przepisy mają zastosowanie do dziedziczenia w takim zakresie, w jakim na mocy prawa tego państwa mają one zastosowanie bez względu na prawo właściwe dla dziedziczenia.

Tak więc, z mocy tej regulacji, Polska ma pełne prawo nakładać ograniczenia dotyczące dziedziczenia nieruchomości. Generalnie kwestie te reguluje ustawa o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców, ustanawiając regułę, że cudzoziemcy będący spadkobiercami ustawowymi nie mają obowiązku uzyskania zezwolenia MSWiA na nabycie wchodzącej w skład spadku nieruchomości. Inaczej wygląda sytuacja, gdy cudzoziemiec dziedziczy na podstawie testamentu, ale nie należy do najbliższej rodziny zmarłego. W takim przypadku musi on uzyskać zezwolenie MSWiA na przejęcie nieruchomości. Ma na to 2 lata od dnia śmierci spadkodawcy. Jeśli w tym czasie nie zdobędzie zgody, nieruchomość przypadnie osobom dziedziczącym z ustawy. Co ważne, uzyskanie zezwolenia przez cudzoziemca będącego obywatelem lub przedsiębiorcą państwa strony umowy o EOG albo Konfederacji Szwajcarskiej nie jest wymagane.

Zgodnie z art. 1a ust. 6 ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców, nabycie nieruchomości rolnych przez cudzoziemców następuje dodatkowo z zachowaniem przepisów ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego. Ustawa ta wprowadza ograniczenia w odniesieniu do nieruchomości rolnych o powierzchni co najmniej 1 ha. Teoretycznie, z pewnymi wyjątkami, nabywcą takiej nieruchomości może być wyłącznie rolnik indywidualny. Należy zaznaczyć, że ograniczenia te dotyczą wyłącznie nieruchomości nabytych lub nabywanych na podstawie zezwolenia. Nie dotyczą natomiast tych nieruchomości, które cudzoziemiec nabywa bez konieczności uzyskania zezwolenia, a więc np. przez żony dziedziczącej nieruchomości po mężu z ustawy, abstrahując od tego, że jest ona obywatelką innego kraju członkowskiego Unii Europejskiej. Obawy żony zmarłego nie są zatem w tej sytuacji uzasadnione.

Chcesz być na bieżąco?
Dołącz do newslettera

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny. Jego treść nie stanowi porady prawnej, podatkowej, finansowej czy z zakresu obrotu nieruchomościami. W celu uzyskania profesjonalnego wsparcia, skonsultuj się ze specjalistą, który zaoferuje ekspercką poradę dopasowaną do twoich potrzeb i indywidualnej sytuacji: https://www.nieruchomosci-online.pl/agenci.html

Katarzyna Siwiec - Radca prawny i doradca podatkowy, właścicielka kancelarii prawnej, pełnomocnik procesowy przed sądami administracyjnymi, powszechnymi i sądem polubownym przy KIG w Warszawie. Autorka kilkudziesięciu publikacji z zakresu nieruchomości, w tym książek dotyczących najmu, przekształcenia spółek, współautorka książek z zakresu podatków, autorka e-booka „Sprawozdawczość ESG”. Ekspert w poradniach prawno-podatkowych Legalis księgowość kadry biznes i Legalis Administracja oraz PortalFK.pl