Mąż zmarł, zostawiając mieszkanie kupione wspólnie z żoną w trakcie ich małżeństwa. Żona jest przekonana, że dziedziczy je w całości, ale okazuje się, że ma tylko ½ z majątku wspólnego + ¼ z dziedziczenia, a resztę dziedziczą dzieci zmarłego z pierwszego małżeństwa. Kobieta musi teraz współdzielić z nimi mieszkanie, choć myślała, że wszystko zostaje jej.

***

Każdy z nas zna historie o domach, mieszkaniach czy działkach, które po śmierci bliskich zamiast bezpieczeństwa przynoszą długie sądowe batalie, rodzinne konflikty i notarialne przepychanki. Bo choć wydaje się, że „spadek to spadek”, w praktyce każda nieruchomość ma swoją historię – czasem sięgającą kilku pokoleń wstecz.

W cyklu „Dziedziczenie nieruchomości” na przykładach z życia pokazuję, co naprawdę dzieje się, gdy nieruchomość staje się przedmiotem spadku.

***

Dlaczego wdowa nie dziedziczy całego mieszkania?

W opisanym przypadku mąż nie zostawił testamentu, a zatem spadek dziedziczony jest z ustawy. Kodeks cywilny jasno określa kto, w jakiej kolejności, a także w jakich udziałach w takiej sytuacji dziedziczy spadek. Precyzyjnie, art. 931 § 1 kodeksu stanowi, że pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. ¼ to zatem minimalny udział, jaki przynależy małżonkowi w razie dziedziczenia.

Tak więc, rzeczywiście, wspomnianej żonie przysługuje udział wynoszący łącznie ¾ w zakupionym wspólnie ze zmarłym mężem mieszkaniu. Z racji wspólności majątkowej małżeńskiej jest ona bowiem w połowie właścicielką mieszkania. Art. 43 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi bowiem, że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Pomijam przy tym możliwość ustalenia nierównych udziałów przez sąd.

Opisaną sytuację mogłoby zmienić przykładowo sporządzenie przez męża testamentu, w którym powołałby do dziedziczenia po sobie wyłącznie żonę. Skoro tak się jednak nie stało, udział w nieruchomości jako składnik spadku po zmarłym podlega dziedziczeniu na zasadach ustawowych.

Jakie są zasady dziedziczenia ustawowego?

Jak już wcześniej wspomniałam, prawo określa bardzo szczegółowo kolejność dziedziczenia ustawowego, określając kolejność dziedziczenia oraz krąg spadkobierców, głównie spośród członków rodziny, obejmując jednak także tym przywilejem pasierbów, względnie podmioty, które muszą spadek odziedziczyć, jeżeli spadkobiercy z kręgu rodzinnego dziedziczyć nie chcą lub nie mogą. Dodam, że w ostatniej kolejności spadek dziedziczy albo gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa.

• W pierwszej kolejności jednak dziedziczą spadek po zmarłym jego małżonek i zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki).
• W drugiej kolejności, jeżeli tych dzieci nie ma, do dziedziczenia dochodzą małżonek wraz z rodzicami zmarłego lub sami rodzice.
• W braku jednego z rodziców, dziedziczy rodzeństwo spadkodawcy i jego zstępni (znowu dzieci, wnuki itd.) w zbiegu z małżonkiem i rodzicem.
• Jeżeli nie ma zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa, dziedziczą dziadkowie spadkodawcy oraz ich dzieci i wnuki, następnie pasierbowie, których żadne z rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku.
• A jeżeli nikogo z tych osób nie ma wśród potencjalnych spadkobierców spadek przypadnie albo gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarbowi Państwa. Te ostatnie podmioty nie mogą spadku odrzucić.

Czy dzieci współdecydują w sprawie mieszkania (mimo że ich udziały są mniejsze)?

Tak, dzieci co do zasady również decydują jako współwłaściciele mieszkania, ich rola szczególnie będzie widoczna przy tzw. czynnościach przekraczających zakres zwykłego zarządu. Taką czynnością może być np. użyczenie mieszkania osobie trzeciej czy najem mieszkania, jeżeli do tej pory nie było ono tak wykorzystywane. Innym przykładem takiej czynności jest sprzedaż lokalu. Art. 199 kodeksu cywilnego wymaga bowiem dla ważności takich czynności zgody wszystkich współwłaścicieli. Niezależnie zatem od faktu, że dzieci posiadają mniejszościowe udziały w mieszkaniu, muszą wyrazić na daną czynnością zgodę.

Jak szukać porozumienia?

Reasumując, osiągnięcie kompromisu z dziećmi w niektórych sprawach będzie konieczne. Jeżeli spadkobiercy nie będą go w stanie wypracować, konieczny stanie się finalnie dział spadku ze zniesieniem współwłasności. Oczywiście można tkwić nieskończenie długo we współwłasności ale jest to bardzo uciążliwe nawet pomimo faktu, że prawo daje spadkobiercom możliwość wystąpienie do sądu z wnioskiem, aby ten orzekł o dopuszczalności danej czynności, mając na względzie cel zamierzonej czynności oraz interesy wszystkich współwłaścicieli. Każde bowiem postępowanie w sądzie trochę trwa i generuje koszty, więc docelowo rozwiązaniem w takiej sytuacji będzie właśnie wspomniany dział spadku ze zniesieniem współwłasności.

Chcesz być na bieżąco?
Dołącz do newslettera

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny. Jego treść nie stanowi porady prawnej, podatkowej, finansowej czy z zakresu obrotu nieruchomościami. W celu uzyskania profesjonalnego wsparcia, skonsultuj się ze specjalistą, który zaoferuje ekspercką poradę dopasowaną do twoich potrzeb i indywidualnej sytuacji: https://www.nieruchomosci-online.pl/agenci.html

Katarzyna Siwiec - Radca prawny i doradca podatkowy, właścicielka kancelarii prawnej, pełnomocnik procesowy przed sądami administracyjnymi, powszechnymi i sądem polubownym przy KIG w Warszawie. Autorka kilkudziesięciu publikacji z zakresu nieruchomości, w tym książek dotyczących najmu, przekształcenia spółek, współautorka książek z zakresu podatków, autorka e-booka „Sprawozdawczość ESG”. Ekspert w poradniach prawno-podatkowych Legalis księgowość kadry biznes i Legalis Administracja oraz PortalFK.pl