Ojciec spisał testament własnoręczny, w którym napisał: „Dom zapisuję mojemu synowi, Janowi.” Ojciec miał jednak dwóch synów – Jana i Jana Pawła. Testament jest niejednoznaczny, więc rodzeństwo zaczyna spór o to, kto ma prawo do nieruchomości. Sprawa kończy się w sądzie.

***

Każdy z nas zna historie o domach, mieszkaniach czy działkach, które po śmierci bliskich zamiast bezpieczeństwa przynoszą długie sądowe batalie, rodzinne konflikty i notarialne przepychanki. Bo choć wydaje się, że „spadek to spadek”, w praktyce każda nieruchomość ma swoją historię – czasem sięgającą kilku pokoleń wstecz.

W cyklu „Dziedziczenie nieruchomości” na przykładach z życia pokazuję, co naprawdę dzieje się, gdy nieruchomość staje się przedmiotem spadku.

***

Jak może zostać rozwiązany ten spór?

W pierwszej kolejności trzeba podkreślić, iż art. 948 § 1 kodeksu cywilnego stanowi, że testament należy tak tłumaczyć, żeby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy. Z kolei § 2 mówi, że jeżeli testament może być tłumaczony rozmaicie, należy przyjąć taką wykładnię, która pozwala utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść.

Zasady wykładni testamentu doprecyzowuje Sąd Najwyższy, wskazując, iż „z możliwych wariantów wykładni testamentu należy zatem wybrać taką, która pozwala na przyjęcie rozwiązania najbardziej zbliżonego do domniemanej woli testatora. Przyjęcie interpretacji skutkującej nieważnością rozporządzenia w sytuacji, gdy jest możliwe jego utrzymanie w mocy przez odmienną interpretację, narusza art. 948 § 2 KC. Wykładając testament należy stosować wykładnię subiektywno-indywidualną, która decydujące znaczenie przypisuje sposobowi rozumienia oświadczenia woli przez samego testatora” (zob. postanowienie z dnia 17 listopada 2023 r., II CSKP 906/22).

Trzeba też wiedzieć, że wykładni podlegają jedynie zawarte w testamencie zapisy, które są niejasne, sformułowania wieloznaczne lub wykluczające się. Nie można natomiast uzupełniać treści testamentu o treści czy rozrządzenia, których w testamencie nie zawarto.

W tym konkretnym przypadku możliwe jest dokonanie wykładni, ponieważ dopuszcza się określenie spadkobiercy w drodze wykładni testamentu. Jednakże jest to możliwe tylko wtedy, gdy w testamencie zawarto obiektywne, jednoznaczne i sprawdzone kryteria, które pozwalają ustalić wolę spadkodawcy w sposób niebudzący wątpliwości (tak postanowienie SN z dnia 13 czerwca 2001 r., II CKN 543/00). W tym konkretnym przypadku niestety obiektywnie niemożliwe wydaje się być ustalenie, o którego Jana chodziło spadkodawcy.

Kiedy testament własnoręczny jest ważny, a kiedy jest nieważny?

Zgodnie z art. 949 § 1 kodeksu cywilnego spadkodawca może sporządzić testament w ten sposób, że napisze go w całości pismem ręcznym, podpisze i opatrzy datą. Aby testament był ważny musi być napisany własną ręką, a nie np. w formie podpisanego wydruku komputerowego. Nie ma natomiast znaczenia, czym (piórem czy długopisem) lub na czym (kartka czy inny materiał) ostatnia wola zostanie wyrażona. Testament może być sporządzony na jednej lub kilku kartkach, w języku polskim lub obcym, jeżeli takim włada testator. Trzeba jednak wiedzieć, że cały tekst testamentu musi zostać spisany własnoręcznie, aby był ważny.

Koniecznym elementem testamentu jest też podpis testatora. Co do zasady przyjmuje się, iż podpis powinien obejmować co najmniej czytelnie napisane nazwisko osoby go składającej. Nie zawsze ten podpis musi mieć charakter formalny, wystarczy użycie słów „Twój ojciec” czy „Twój brat”. Jak przyjęto w orzecznictwie, ważny jest bowiem testament własnoręczny (art. 949 KC) zawarty w liście spadkodawcy skierowanym do spadkobiercy, podpisany w sposób określający jedynie stosunek rodzinny spadkodawcy do spadkobiercy, jeżeli okoliczności nie nasuwają wątpliwości co do powagi i zamiaru takiego rozporządzenia (uchwała (7) Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1973 r., III CZP 78/72). Brak podpisu równa się nieważności testamentu.

Ostatni element testamentu własnoręcznego to data jego sporządzenia, choć w tym przypadku jej brak nie zawsze będzie prowadził do nieważności testamentu. Jeżeli brak daty nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu (spadkobierca pozostawał w pełni władz umysłowych do śmierci) czy np. wzajemnego stosunku kilku testamentów, to testament pozostanie ważny. Zdecydowanie jednak rekomenduję umieszczenie w testamencie daty. Bez znaczenia będzie jednak, czy napiszemy ją np. jako „1 stycznia 2025 roku” czy „01.01.2025 roku”, czy „w dniu moich 50. urodzin”, a także czy umieścimy ją na górze testamentu czy na jego dole.

Chcesz być na bieżąco?
Dołącz do newslettera

Niniejsze opracowanie ma jedynie charakter informacyjny. Jego treść nie stanowi porady prawnej, podatkowej, finansowej czy z zakresu obrotu nieruchomościami. W celu uzyskania profesjonalnego wsparcia, skonsultuj się ze specjalistą, który zaoferuje ekspercką poradę dopasowaną do twoich potrzeb i indywidualnej sytuacji: https://www.nieruchomosci-online.pl/agenci.html

Katarzyna Siwiec - Radca prawny i doradca podatkowy, właścicielka kancelarii prawnej, pełnomocnik procesowy przed sądami administracyjnymi, powszechnymi i sądem polubownym przy KIG w Warszawie. Autorka kilkudziesięciu publikacji z zakresu nieruchomości, w tym książek dotyczących najmu, przekształcenia spółek, współautorka książek z zakresu podatków, autorka e-booka „Sprawozdawczość ESG”. Ekspert w poradniach prawno-podatkowych Legalis księgowość kadry biznes i Legalis Administracja oraz PortalFK.pl